Ang  Kapuluan  Ng  Pilipinas

ANG MGA PULO na matatawag na Filipinas ay nagsisimula sa malaking pulo ng Brunei (Borneo) na hindi kalayuan sa Malaca (Melaka, dating malaking kahariang malapit sa kasalukuyang Kuala Lumpur, Malaysia) na himpilan ngayon (nuong 1595) ng mga Portuguese na lumalayon sa Maluco (Moluccas, spice islands, Maluku ang tawag ngayon at bahagi na ng Indonesia).

Ang pulong ito ng Brunei ay binabagtas ng hating pahalang (ecuador, equatorial line) ng daigdig (mondo, earth) mula sa ika-2 guhit patimog (2 degrees of latitude south) hanggang sa ika-8 guhit pahilaga (8 degrees of latitude north).

Ang hari ng pulong ito, bagaman at nanatili siyang mahometan (muslim), ay sumuko at nagpa-ilalim sa hari ng Castilia (Felipe 2, hari ng Espaņa) nuong si Francisco de Sande ang governador ng Pilipinas.

  PAGHANAP  SA  MGA  UNANG  PILIPINO:     Cronicas Espaņola

Kasaysayan  Ng  Mga  Pulo  Ng  Pilipinas, 1595-1602
Relacion de las Islas Filipinas
ni Pedro Chirino

In-English ni Frederic W. Morrison ng Harvard University, at ni Emma Helen Blair

Brunei (Si Sande ay taga-Caceres, sa Espaņa. Dumating siya sa Manila nuong Agosto 25, 1575, upang maging ika-3 governador ng Pilipinas. Siya ang namuno sa hukbong dagat (armada, navy) ng 46 barko nuong Marso 3, 1578, na sumakop sa kaharian ng Brunei nuong Abril 20, 1578. Bumalik siya sa Manila nuong Julio 29, 1578, at nagbitiw bilang governador nuong Junio 1, 1580. --Blair & Robertson)

Ang susunod na pulo ay ang maliit na Siao, sa silangan (east) ng Brunei at bandang ika-8 guhit pahilaga (8 degrees latitude north). Ang hari at mga tagapulo duon ay mga catholico, nabinyagan ng mga frayleng Jesuit mula sa Maluku.

Nagtungo sa Manila ang hari ng Siao at nagpugay sa hari ng Espaņa nuong si Gomez Perez Dasmariņas ang governador sa Pilipinas (1590-1593).

Hindi Cian ang tinutukoy ko kundi Siao sapagkat iyon ang pangalan ng pulo. (Ang Siao ay bahagi ng kapuluan ng Sangihe sa pagitan ng Mindanao at ng Sulawesi na dating tinawag na Celebes.) Hindi pulo ang Cian (Siam, Thailand ang tawag ngayon) kundi bahagi ng kalakihang lupain (mainland, ng Asia), sa pagitan ng Malaca at Camboxa (Cambodia, tinawag ding Camboja dati, ngayon ay Kampuchea), at kadikit ng kalawakan ng China at ng Cochin China (ang dating North Vietnam).

Pilipinas Pahilaga (northward) mula sa 2 pulo ng Brunei at Siao, malalandas ang buong haba ng Pilipinas, papulo-pulo. Pabagtas mula silangan (oriente, east) hanggang kanluran (occidente, west), matatawid ang lapad ng kapuluan. Pagkaraan sa 3 magka-kahiwalay na pulo ng Sarrangan (Sarangani), Iolo (Jolo) at Taguima (Basilan), mararating ang malaking pulo ng Mindanao.

Pahilaga pa rin, mararating ang pulo ng Manila (Luzon), kasunod ang kapuluan ng Babuyan (Babuyanes), ang pulo ng Hermosa (Formosa, Taiwan ang tawag ngayon), tapos ang maraming pulo, may mga malalaki at may mga munti, ng Lequios (Ryukyu Islands ang tawag ngayon, nanduon ang Okinawa).

Sa mga pulo sa hilaga, maliban sa mga nabanggit na, ang pinaka-bantog at pinaka-maraming tao ay ang Manila (Luzon), Mindoro, Luban (Lubang), Marinduque, Cabras (katabi ng Lubang), Tablas (sa Romblon), Imares (Guimaras, sa pagitan ng Panay at Negros), Panai (Panay), Cagayan (kapuluan sa pagitan ng Negros at Palawan), Cuyo (kapuluan sa pagitan ng Panay at Palawan), Calamianes (kapuluan sa pagitan ng Palawan at Mindoro), Paravan (Palawan), at marami pang iba, mahigit sa 40, na hindi gaanong kilala kahit na may mga nakatirang tao. Hindi kasali sa 40 ang mga pulo na walang tao, marami ay maliliit.

Ang ibang pulo na tinuran ko, may ilan na mas malaki kaysa Espaņa, gaya ng Manila (Luzon) at Brunei (Borneo), at iba pang kasing laki, gaya ng Mindanao at Calamianes. Ang iba naman, Mindoro, Ibabao (Samar), at Negros, ay mas maliit, samantalang ang iba ay talagang maliit, gaya ng Leite (Leyte), Sebu (Cebu) at Panai (Panay). (Hindi lubusang nagkamali si Chirino. Mas malaki kaysa Espaņa ang Pilipinas dahil isinali niya ang Borneo na halos kasing laki na ng Espaņa. Kung hindi kasama ang Borneo, mas malaki nang kaunti ang Espaņa kaysa sa Pilipinas. Hindi alam kung bakit malaki ang turing ni Chirino sa Calamianes; baka kasi mali-mali ang mapa ng Pilipinas nuon.)

Ang pulo ng Sebu (Cebu), isa sa pinaka-maliit, ay bandang 58 kilometro lamang ang sukat paikot (circumference), kung paniniwalaan ng isang manalaysay (historiador, historian). Subalit nakapaglayag ako mismo halos paligid sa pulo na hugis tatsulok (triangulo, triangle), at hinahayag

ko ngayon: Mahigit 240 kilometro ang laki ng pulo paikot. Marami ring mga tao ang nakatira sa mga maliliit na pulo sapagkat mataba ang lupa at masagana ang ani. Magka-kalapit ang mga pulo at hindi naman talagang kaliitan, sapat lamang ang laki.

Nakaraang kabanata                       Balik sa itaas                       Tahanan: Mga Kasaysayan Ng Pilipinas                       Lista ng mga kabanata                       Sunod na kabanata